Perspectives - Madhab Raj Neupane

  जदौ! यसपालीको नेपाल भ्रमणमा स-परिवार पशुपति पनि जाने मौका मिल्यो! सार्वजनिक यातायात प्रयोग गरेपछि पशुपति पुग्न ओर्लिनुपर्ने गौशालामा! गौशाला झरेर यो गेट देख्ने बित्तिकै मलाई मेरो पहिलो काठमाडौं यात्राको स्मरण भैरहेको थियो! आज पशुपति गौशालाको समाचार देखेर आफ्नो पुरानो अनुभव झन ताजा आयो! २०५० सालको त्यो पहिलो यात्रामा काठमाडौं मा हामी गौशालामै बसेका थियौ! सङै यात्रागर्ने यात्रुहरु आफै पकाएर खाने भएकाले उनिहरुलाई आफै पकाएर खाने ठाउँ चाहिने रहेछ! हामीलाई पनि सस्तो बस्ने ठाउँ चाहिने! पिताजी पहिले पहिले आउदा पनि यतै बस्ने गर्नुहुदो रहेछ! लामो बसाई हुने काठमाडौं मा आफन्त नहुने आफै पकाएर खानु पर्ने (आप्पाक्या) अनि होटेल बस्ने नसक्ने आर्थिक अवस्था हुनेहरुका लागि यो धर्मशाला राम्रो रहेछ! आधारभुत सुविधा रहेकाले राम्रो! फेरि यसमा साझा बेड वा कोठा भनेर छुट्टै लिन मिल्ने भएकाले मलाई त्यतिबेला अति नै उत्तम लागेको थियो! त्यसमाथि गौशालाको बसाई ले पशुपतिको दर्शन गर्ने सजिलो हुने! किनमेल र घुमघाम भने रत्नपार्क तिर जानुपर्ने भएपनि हिडेरै गइन्थ्यो! गौशाला-रातोपुल-ज्ञानेश्वर्-कमलपोखरी- कृष्ण पाउरोटी-घ...

  आज आश्विन कृष्ण चतुर्दशी अर्थात माताजीको श्राद्ध तिथि! माताजी कोरोनाको कहरको माझमा ब्रम्हलिन हुनुभएको थियो! मेरो कर्मको फल भन्ने कि भाग्य भन्ने मैले अन्तिम समयमा माताजीको मुख सम्म पनि हेर्न पाइन! परदेश मै बसेर गर्नुपर्ने कर्म गरियो! गत महिना नेपाल गएको बेलामा मुक्तिनाथ पुग्नुअघि कागबेनीमा माताजी को सम्झनामा माताजी कै नाममा तर्पण दिने काम गरियो! माता बिनाको घर कस्तो हुन्छ भनेर कसैले सोध्यो भने अहिले ठ्याक्कै आफ्नै घरको सम्झना हुन्छ! यसपल्ट धेरै समयपछि घर गैयो, तर माताजी नहुँदा घर पुगेकै अनुभुति भएन! माताजीको बोलीले पछ्याईरह्यो! उहाँको हाँसो अनि उहाँको डाकोले बोलाईरह्यो! उहाँले दाउरा घाँस गर्ने जङगल, उहाँले खेतिपाती गर्ने खेतबारी, बिस्कुन सुकाउने आँगन, खाना बनाउने अनि सबै परिवारले सङै खाने भान्सा, खानेपानी बोक्न दुख भयो भनेर घरैमा जोडेको धारो, गाउँमै पहिलोपल्ट बनाएको चर्पी , जौँ गहुँ,सिमिकोदो भट्ट्,फापर सुकाउने र चुट्ने थाडो, धान थन्क्याउन भनेर उहाँले नै बनाउनु भएका माटोमा ढरा र भकारी, दैनन्दिन रातोमाटो ले लिपिने दैलो, सब बिराना बिराना भएछन्। घरमा उहाँको स्मृति मात्रै छन्, केवल स्...

  एक प्रकृति पुजकको विलाप! हे प्रकृति! कति निर्दयी हुन सकेको? किनारामा बस्न बाध्य को छ, के तिमिलाई थाहा छैन र? कोहि किन किनारामा धकेलिन्छ? कोहि किन भिर पखेरामा अड्किन्छ ? कोहि किन जोखिम भन्ने जान्दाजान्दै जोखिममै जिन्दगी जिउँछ होला? गाउँघरमा भिरपाखो र खोला किनार सबैभन्दा काम नलाग्ने क्षेत्र, त्यो भन्दा अन्त आफ्नो पाउ टेक्ने भुइँ छैन! शहरमा आइयो, नदी किनारमा बस्न बाध्य भैयो! पानी नबग्ने तर ढल मात्रै होइन सारा शहरको दिशा, दुर्गन्ध र व्याधी समेत सहने गरेर हामीले के अभिसाप पाएका छौ? बाहिरबाट हेर्नेले नदीकिनारा कब्जा गरे भनिदिन्छन्! होला केहि नक्कली सुकुम्बासीले कब्जा गरे होलान्! हामी त नक्कली सुकुम्बासी त के सक्कली सुकुम्बासी पनि होइनौ! हामीलाई लागेको थियो, यो देश नै हाम्रो हो! यो सरकार नै हाम्रो हो! देश र सरकार हुने पनि कहि सुकुम्बासी हुन्छ र? देश र सरकार अविभावक बन्ला भन्ने हाम्रो आशा थियो! सिंहदरबार नजिक पुगे हाम्रो सुनिएला भन्ने थियो! त्यत्ति ठानेर सबैले दुत्कारेको, दुर्गन्ध बोकेको खोला छेउ बस्न आइपुगिएछ! आफ्नो भन्नु जमीन कतै नभएपछि, ज्यानधान्ने विशेष इलम र अवसर नभएपछि एक मुट्ठी शा...

कर्णाली प्राविधिक शिक्षालय (KTS) घुमेपछिको अनुभुति!  जदौ! जुम्ला घुमघाम को शिलशिलामा कर्णाली प्राविधिक शिक्षालय (KTS) पनि घुमियो! धेरै समयपछि यो शिक्षालयको अवलोकन गर्न पाइयो! २०३७ सालमा स्थापित यो शिक्षालयको अवधारणा अन्तर्गत नै CTEVT को स्थापना गरिएको हो! हालका शिक्षालय प्रमुख टेकेन्द्र थापा सङ शिक्षालयका विगतका तथा वर्तमानका कृयाकलाप र भविष्यको योजना बारे बुझ्न पाइयो! यसै छलफलमा आधारमा रहेर मेरा केहि निजि धारणा र निम्न उल्लेखित केहि सुझाव पेश गर्न चाहन्छु! १) कप्राशि कर्णालीको प्रदेशको एक जेठो र अनुभवि शिक्षालय हो! यसले कर्णाली लगायत देशका विभिन्न क्षेत्रमा प्राविधिक जनशक्ति उपलब्ध गराएर ठुलो गुन लगाएको छ! तर यस्ले खेल्न सकिने भुमिका भने खेल्न पाएको छैन! अहिलेको यसको क्षमतामा केहि थप गर्ने बित्तिकै यसले नेपालका हिमाली क्षेत्रका भवन तथा बस्ती विकास अनि रुपान्तरणमा प्राविधिक सहायता (TA) दिन सक्तछ! तर हालसम्म यसबारे कसैले चासो दिएको छैन! २) लगभग ४३ वर्ष अगाडी जुम्ला र स्वीट्जरल्याण्ड को वास्तु समिश्रण गरेर भवनका डिजाइन र निर्माण भएका छन! ढुङ्गा काठ र माटोले बनेका यस्ता भवन कर्णालीका ...

  जदौ छकल्या! मुस्ताङका विभिन्न स्थानको भ्रमण गरी कालिगण्डकि कोरिडोर हुदै कोरला नाका पुगेपछि: १) बाटो भने गज्जब ठुलो रहेछ! केहि स्थानमा पुलहरु बन्दै रहेछन्! पुल बनाउने र पिच गर्ने काम सकिएपछि यो मार्गले व्यापारको लागि एउटा अब्बल विकल्ल दिने रहेछ! २) सिमाना पारी चीनलेभने १३०० घर सहितको नया बस्ती विकास गरी व्यापार तथा व्यवसायको लागि आवश्यक पर्ने सुपरमार्केट समेत बनाउने चरणमा रहेछ! ३) सिमानावारी नेपालमा भने अहिले १-२ टहरा र केहि अस्थाईपाल मा मान्छेहरु बसिरहेको देखियो! त्योपनि व्यापारिक कामको लागि अस्थाई बसोबास ! ४) ठुलो ग्रीनहाउस जस्तो शिशै शिशाको हाटबजार स्थलमा धेरै थरी सामान पाइने रहेछ ! पैसा भने नेपाली पनि चल्ने रहेछ! सालाखाला १ चाइनिज युवान बराबर २० नेपाली रुपिया को हिसाब गरेर कारोबार हुने रहेछ! ५) केहि बाहेक अरु पसलेहरु नेपालीबोल्न खासै नजान्ने तर दोभाषेहरु पनि हुने रहेछन! कतै नेपाली वा नया मान्छे किन्न जाने बित्तिकै दोभाषे आफै हाजिर भैहाल्ने! दोभाषेले भने मोलतोल गर्न सहयोग गरेर निकै कम मात्रै घटाउन भुमिका खेल्ने रहेछन! मेरो अनुभवमा दोभाषेले गरेको मोलतोलमा तिनिहरुको कमिशन समेत ...

  KTS: तुह्याइएको मेरो सपनाको सम्झना! यो हो जुम्लाको घुघुत्ती स्थित कर्णाली प्राविधिक शिक्षालय (KTS)! हुनत यो नेपालकै जेठो प्राविधिक शिक्षालय हो र यस्कै अनुभवका आधारमा प्राविधिक शिक्षा तथा व्यवसायिक तालिम परिषद (CTEVT) को परिकल्पना गरिएको थियो! यस्को स्थापनाले जुम्ला लगायत कर्णाली क्षेत्रमा प्राविधिक जनशक्तीको विकास व्यापक भएको थियो! निर्माण देखि लिएर कृषि र स्वास्थ्य क्षेत्र जताततै समुदाय KTS द्वारा उत्पादित जनशक्ति कै बाहुल्यता थियो! उतिबेला स्थापना कालमा SLC मा उतिर्ण हुन नसक्नेलाई मात्रै भर्ना लिने नीति थियो! अहिलेको कथा अर्कै छ! त्यो शिक्षालय यति प्रभावकारी थियो कि SLC परिक्षाको नतिजा पछि धेरै मित्रहरुले उक्त शिक्षालयमा अध्ययन गरेपछि राम्रो रोजगार र व्यवसाय गरिरहनु भएको थियो! यसले समुदायमा आवश्यक प्राविधिक जनशक्तिको अभाव हुन दिएको थिएन! आफुले अध्ययन गरेको विद्यालय नजिकै भएपनी मलाई त्यता जाने मौका मिलेको थिएन! कता कता अपाएक पर्ने! आफू सङै विद्यालयमा अध्ययन गरेका थुप्रै साथिहरु त्यहाँ अध्ययनरत भएपनी मलाई त्यतिबेला न उक्त स्थानमा जाने रहर जाग्यो नै कुनै मेसो मिल्यो! इन्जिनियरिङको...

मलाई याद छ, तिमी जन्मिनु अघि हाम्रो घरमा लक्ष्मीको बास थिएन! हाम्रा निधार रित्ता रित्ता हुन्थे! आमाले भनेको सम्झना छ, एउटा छोरी नभएर घर नै अँध्यारो भयो! छोराहरूको निधार खाली भयो! एउटा छोरी चाहियो! नभन्दै केही बर्ष पछि तिम्रो आगमन भयो! आमा सुत्केरी हुनेबेलाको मलाई धमिलो सम्झना छ! अस्पताल जाने/लाने खासै चलन त थिएन! तैपनि आवश्यक परे लाने भनेर मान्छे तयार थिए! घरैमा तालिम प्राप्त सुडेनीले सुत्केरी गराउने कुरो भयो! गाउकै तालिम प्राप्त सुडेनीले सहजरूप काम फत्ते गरेपछी आजकै दिन बिहान तिम्रो यस धरतीमा आगमन भयो! अहिले जस्तो जन्मनु अघि नै छोरा कि छोरी भनेर न थाहा पाउन सकिन्थ्यो न त्यसो गर्न पाइन्थ्यो! तर भाग्यले छोरी नै भयो! परिवारमा हर्ष छायो! नाम के राख्ने भनेर घरमा सल्लाह हुन थाल्यो! ज्योतिषीले जे राखे पनि हामीले (मैले) बन्दना नै राख्ने निर्णय गर्यौँ! बन्दना यस अर्थमा कि तिम्रो आगमनको लागि सबै परिवारले बन्दना (प्रार्थना) गरेका थिए! त्यो दिन देखि हाम्रो परिवारमा धेरै फलिफाप भएको छ! सबैको उन्नति र प्रगती भएको छ! दुई छोरा र एक छोरी सहित मातापिता पनि संसारकै सबैभन्दा खुशी हुनुहुन्थ्यो! बन्दना गरे...

 पढाइका समयका कथाः दशैंमा पैसा आइनपुग्दा उ बेला म त्रि-चन्द्र बहुमुखी क्याम्पसमा प्रवीणता प्रमाणपत्र तहको प्रथम बर्षको पढाई! बसाई भने काठमाडौंको डिल्लिबजार स्थित कालिकास्थान मन्दिर नजिक! जुम्लामा टेलिफोन अहिले जस्तो व्यापक भैसकेको थिएन ! आपतकालिन महत्वपुर्ण संचारको लागि ‘दुर संचार संस्थान’ बाट फोन वा ‘आकाशवाणी’ गर्नु पर्थ्यो भने अन्य साधारण संचारको लागि चिठिपत्र लेख्नु पर्थ्यो! पढाइ खर्च जुम्लाबाटै पठाउनुपर्ने भएपनि पैसो पठाउन सजिलो र भरपर्दो माध्यम थिएन! अहिले जस्तो जुम्ला र काठमाडौं बिच न बस चल्थ्यो, न त हवाइजहाज! जस्ले गर्दा हाते गरेर कसै सङ्ग पैसा पठाउन सकिने अवस्था थिएन! उसैपनी जुम्ला र काठमाडौं आवतजावत गर्ने मान्छेहरु नै एकदम कम हुन्थे! कोहि भेटिएपनि दुबैलाई चिन्ने वा पैसो हातमा पुर् ‍ याउन सक्ने भन्ने संभावना नगन्य नै हुन्थ्यो! समाधान चाहि राष्ट्रिय बाणिज्य बैंकमा खाता खोलेर जुम्लाबाट उक्तखातामा पैसो पठाउन नै भरपर्दो र सजिलो हुनेभयो! मैले पुतलीसडक स्थित सिंहदरबार शाखामा खाता खोलेर कारोबार गर्न शुरु गरे! खाता खोल्न न्युनतम रु १,००० बचत गर्नेपर्ने हुन्थ्यो जस्ले गर्दा अनावश्यक...